ریزش گل و میوه در درختان پدیده ای است که بر اثر عوامل مختلفی همچون عوامل فیزیولوژیک، محیطی و مدیریتی است که رعایت نکردن آن ها موجب تشدید ریزش گل می شود. در واقع مراحل ابتدایی رشد، گیاهان برای تنظیم باروری و حفظ تعادل بین منابع غذایی و تعداد تشکیل میوه ها، بخشی از گل ها و میوه های ضعیف خود را حذف می کند. اما ریزش بیش ازحد گل و میوه می تواند ناشی از تنش های آبی، کمبود عناصر غذایی به خصوص نیتروژن، بور و روی، بیماری های قارچی و باکتریایی یا آسیب های مکانیکی باشد. عوامل محیطی همچون نوسانات دمایی، خشکی، رطوبت بالا و بادهای شدید نیز در ریزش گل ها بسیار موثرند که می تواند خسارت قابل توجهی را به باغدار وارد کند.

برای مشاوره و خرید کود و سم کشاورزی با شماره 09175392010 تماس بگیرید.

ریزش طبیعی و ریزش غیر طبیعی گل در مرکبات

این ریزش گل و میوه در گیاهان و درختان به دو حالت ریزش گل به صورت طبیعی و ریزش گل به صورت غیر طبیعی دیده می شود که شامل دو مورد زیر می شود.

ریزش طبیعی گل و میوه

ریزش طبیعی گل و میوه در مرکبات بخشی از فرآیند فیزیولوژیک درخت جهت تنظیم باردهی و حفظ سلامت آن است. این ریزش معمولا در چند مرحله اتفاق می افتد. مرحله اول شامل گل ها و میوه های ضعیفی می شود که گرده افشانی یا لقاح موفقی نداشته اند. این نمونه از ریزش شایع ترین نوع خود است.

مرحله دوم معمولا در اواخر بهار است که علت ریزش آن ها عدم تبدیل گل به میوه است. در واقع تعدادی از میوه های کوچک به دلیل کمبود منابع غذایی و هورمونی ریزش می کنند که در نهایت درخت جهت جلوگیری از بار بیش از حد و خارج از تحمل محدوده درخت، تعدادی میوه دیگر را نیز حذف می کند. معمولا این فرآیند تحت تأثیر هورمون های گیاهی همچون اکسین، جیبرلین و اتیلن است. در بیشتر مواقع سبب باقی ماندن ۵ تا ۱۵ درصد از گل ها و تبدیل آن ها به میوه می شود.

ریزش غیر طبیعی گل و میوه

ریزش غیرطبیعی گل و میوه زمانی ظاهر می شود که عوامل استرس زا و تنش زای محیطی، تغذیه یا بیماری ها باعث ریزش زودهنگام و بیش ازحد گل ها و میوه ها می شوند. این نمونه از ریزش گل و میوه می تواند بر اثر عوامل مختلفی از جمله  تنش آبی (خشکی یا غرقاب شدن)، کمبود عناصر غذایی (بور، روی، نیتروژن و کلسیم)، آفات و بیماری ها (مانند کنه ها، قارچ آنتراکنوز یا پوسیدگی ریشه)، تغییرات ناگهانی دما یا اختلال در گرده افشانی باشد. ریزش طبیعی انتخابی و تدریجی است و نمی تواند نگران کننده باشد. اما ریزش غیرطبیعی اغلب ناگهانی و گسترده بوده و با علائمی همچون زردی برگ ها، لکه های روی میوه ها یا ضعف عمومی درخت همراه است. این نمونه از ریزش نگران کننده است و باید هر چه زودتر آن را کنترل نمود.

علت ریزش گل و شکوفه در درختان

دلایل و عوامل مختلفی برای ریزش شکوفه‌ ها و تبدیل ‌نشدن آن‌ها به میوه وجود دارد. عمل ریزش تنها برای شکوفه‌ ها نیست، برگ‌ و میوه درختان نیز می ‌تواند به دلایل مختلفی دچار ریزش شود. در واقع ریزش شکوفه درختان میوه حتی تا 90 درصد نیز می ‌تواند طبیعی باشد. چرا که شاخه ‌های یک درخت توانایی تبدیل همه این شکوفه ‌ها را به میوه ندارند. البته قابل ذکر است میزان ریزش طبیعی بر اساس نوع رقم برای درختان مختلف می‌ تواند متفاوت باشد. به طور کل ریزش شکوفه ها و میوه در درختان میوه می‌ تواند خسارات زیادی به باغداران و کشاورزان وارد کند.

عوامل موثر بر ریزش گل و میوه در مرکبات

عوامل زیادی بر ریزش گل و میوه در مرکبات تاثیر دارند که در ادامه تعدادی از آنها را بررسی می کنیم:

درجه حرارت هوا

یکی از عوامل مهم در ریزش گل ها، درجه حرارت هوا است. ریزش گل و میوه در مرکبات به شدت تحت تأثیر دما قرار می گیرد. دمای پایین زیر ۱۳ سانتی گراد موجب کاهش فعالیت آنزیمی و اختلال در متابولیسم گیاه، کاهش کیفیت گرده افشانی و لقاح، افزایش تولید اتیلن و ریزش گل و میوه چه می شود. همچنین دمای بالای ۳۵ سانتی گراد موجب افزایش تنفس و تخلیه انرژی، کاهش فتوسنتز، اختلال در تشکیل اکسین، تبخیر شدید و تنش آبی که سبب ریزش شدید گل و میوه می شود.

نوسانات دمایی ناگهانی نیز می تواند موجب ایجاد شوک به بافت های مریستمی، اختلال در تقسیم سلولی و رشد میوه، تشدید تولید ABA (اسید آبسیزیک) و در نهایت تحریک ریزش شود. به طور کلی دمای بهینه برای گرده افشانی، تشکیل میوه و کاهش ریزش میوه  ۲۲-۲۸ سانتی گراد است.

کمبود یا بیش بود آب

ریزش گل و میوه در مرکبات تحت تأثیر تنش آبی به دو صورت رخ می دهد:

1. کم آبی یا تنش خشکی که سبب کاهش فشار تورژسانس سلولی، اختلال در جذب و انتقال مواد غذایی، تجمع اسید آبسیزیک و افزایش تولید اتیلن، مختل شدن فرآیندهای متابولیک و فتوسنتز، ریزش زودرس گل و میوه های جوان می شود.
2. آبیاری بیش از حد یا غرقابی شدن که موجب کاهش اکسیژن در منطقه ریشه، اختلال در فعالیت ریشه و جذب عناصر، تجمع ترکیبات سمی مانند اتانول، پوسیدگی ریشه و کاهش جذب آب و مواد، زردی برگ ها و ریزش شدید میوه می شود.

 تنظیم دوره آبیاری و زهکشی مناسب خاک جهت جلوگیری از هر دو حالت ضروری است.

نوع رقم و بذر کاشته شده

ریزش گل و میوه در مرکبات بر اساس نوع رقم و پایه کاشته شده به عوامل زیر نیز وابسته است:

• ارقام حساس: برخی ارقام مانند نارنگی و لیمو ترش به طور ذاتی ریزش گل بیشتری دارند.
• تفاوت در سطح هورمون های گیاهی مانند اکسین و جیبرلین و حساسیت ارقام به تنش های محیطی
• پایه های نامناسب نهال: ناسازگاری بین پایه و پیوندک، پایه های ضعیف با سیستم ریش های محدود و تفاوت در کارایی جذب آب و مواد غذایی
• کیفیت نهال: نهال های ضعیف یا بیمار، نهال های جوان با ذخایر مواد غذایی کم، نهال های تکثیر شده از بذر با تنوع ژنتیکی، انتخاب ارقام مقاوم و پایه های سازگار با شرایط منطقه و نهال های سالم و قوی

گرده افشانی

ریزش گل و میوه در مرکبات در اثر مشکلات گرده افشانی می تواند ناشی از عواملی زیر باشد:

1. گرده افشانی ناقص که موجب بروز عواملی همچون عدم انتقال دانه گرده به کلاله، نامناسب بودن زمان آزادسازی گرده و پذیرش کلاله و کاهش فعالیت حشرات گرده افشان در شرایط آب و هوایی نامساعد شود.
2. لقاح ناموفق یا عدم لقاح موجب ناسازگاری گرده و مادگی در ارقام مختلف و عدم رشد لوله گرده به سمت تخمک به همراه نارسایی در فرآیند تلقیح و تشکیل جنین می شود.
3. عوامل محیطی مؤثر در عدم گلدهی با کیفیت شامل رطوبت بالا و چسبندگی گرده ها میشود که دمای نامناسب (پایین یا بالا) بر حیات و فعالیت گرده تأثیر می گذارد. همچنین وزش بادهای شدید مانع از استقرار گرده ها می شود.

نکته: این عوامل منجر به عدم تشکیل میوه اولیه و ریزش گل ها 2-3 هفته پس از گلدهی می شود.

ریزش گل به علت حضور آفات و بیماری

ریزش گل و میوه در مرکبات در اثر حضور آفات و بیماری‌ ها می ‌تواند ناشی از چند مکانیسم مختلف باشد: از یک سو، آفات مکنده مانند شته ‌ها، شپشک ‌ها و کنه‌ ها با تغذیه از شیره گیاهی موجب تخلیه ذخایر غذایی، اختلال در فتوسنتز و تضعیف عمومی درخت می ‌شوند که نتیجه آن ریزش گل ها و میوه ‌های جوان است. از سوی دیگر، آفات میوه ‌خوار مانند کرم میوه مرکبات (پروانه مینوز) با تخریب مستقیم بافت میوه باعث ریزش زودرس می ‌شوند.

در مورد بیماری ‌ها، عوامل قارچی مانند بیماری‌ های آنتراکنوز، پوسیدگی ریشه فیتوفترایی و بیماری ‌های باکتریایی با آسیب به سیستم آوندی و اختلال در جذب آب و مواد غذایی، منجر به ریزش میوه می ‌شوند. همچنین برخی پاتوژن ‌ها مانند قارچ‌ های جنس کولتروتریکوم با تولید توکسین و تحریک تولید هورمون اتیلن، مستقیما باعث تشدید ریزش میوه‌ ها می ‌گردند. علاوه بر این، آلودگی به ویروس ‌هایی مانند ویروس تریستیزای مرکبات (CTV) با ایجاد اختلال در سیستم انتقال مواد غذایی، می‌ تواند منجر به ریزش شدید میوه شود. کنترل این عوامل نیازمند برنامه مدیریت تلفیقی شامل رعایت اصول بهداشت باغ، استفاده از ارقام مقاوم، مبارزه بیولوژیک و در صورت لزوم کاربرد منطقی سموم شیمیایی است.

شرایط تغذیه درخت مرکبات (کود جلوگیری از ریزش میوه – فروت ست)

ریزش گل و میوه در مرکبات در اثر کمبود غذایی معمولا ناشی از کمبود عناصر کلیدی و عدم تعادل غذایی است. کمبود عناصر میکرو مانند بر (B) که نقش حیاتی در تشکیل دیواره سلولی، تقسیم سلولی و رشد لوله گرده دارد، موجب اختلال در گرده‌ افشانی و ریزش گل‌ ها می ‌شود. کمبود عنصر روی (Zn) با کاهش سنتز اکسین و اختلال در متابولیسم نیتروژن، بر تشکیل میوه تأثیر منفی می‌ گذارد. از طرفی، کمبود کلسیم (Ca) موجب ضعف دیواره سلولی و ریزش میوه‌ ها می ‌شود. که کمبود پتاسیم (K) با اختلال در انتقال مواد فتوسنتزی و تنظیم اسمزی، ریزش را تشدید می ‌کند. همچنین، ازت (N) بیش‌ از حد باعث رشد رویشی زیاد و کاهش تشکیل میوه می ‌شود. تعادل بین عناصر ماکرو و میکرو برای جلوگیری از ریزش گل و میوه ضروری است.

جهت کاهش ریزش گل و میوه، استفاده از کودهای حاوی بر (مانند بیوکسی بر)، سولفات روی و بیوکسی روی، کودهای کلسیم مانند نیترات کلسیم یا کلات کلسیم توصیه می ‌شود. در بسیاری از موارد همه این عناصر را در قالب محصولی به نام فروت ست می توان استفاده کرد. همچنین، کودهای حاوی پتاسیم مانند سولفات پتاسیم نقش مهمی در کاهش ریزش گل و میوه دارند. استفاده از کودهای کامل حاوی عناصر میکرو همچون کودهای کلاته و تنظیم pH خاک در محدوده ۶-۶.۵ برای جذب بهتر عناصر نیز مؤثر است.

روش های پیشگیری و کنترل ریزش گل و میوه

برای پیشگیری و کنترل ریزش گل و میوه در درختان مرکبات، یک برنامه مدیریت تلفیقی ضروری است. این برنامه شامل تغذیه بهینه با کودهای حاوی بور، روی، کلسیم و پتاسیم (بر اساس آزمون خاک و برگ)، آبیاری منظم برای جلوگیری از تنش آبی، کنترل شیمیایی و بیولوژیک آفات و بیماری‌ های موثر در ریزش، محلول ‌پاشی هورمون‌ های تنظیم‌ کننده رشد مانند اکسین و جیبرلین در مرحله گلدهی و انجام هرس مناسب برای حفظ تعادل رویشی و زایشی انجام می ‌شود. پیشگیری از ریزش گل و میوه از نظر اقتصادی ضروری است. زیرا از هدررفت مواد غذایی درخت جلوگیری کرده و کیفیت و کمیت محصول را حفظ می‌کند.

هرس صحیح و به موقع درخت

هرس صحیح و اصولی و به موقع درختان مرکبات نقش کلیدی در پیشگیری از ریزش گل و میوه دارد. عمل هرس باید به گونه ای باشد که نور و هوا به خوبی در تاج درخت جریان یابد. شاخه های خشک، بیمار و ضعیف که به نوعی مصرف کننده و پناهگاه آفات و بیماری های زمستان گذران هستند باید حذف شوند. اما هرس شدید در فصل رشد باعث تحریک رشد رویشی و کاهش تشکیل میوه می شود. از این رو بهترین زمان هرس پس از برداشت محصول و قبل از شروع رشد جدید است.

مدیریت تغذیه

مدیریت تغذیه ای و کوددهی در کنترل ریزش گل و میوه در مرکبات موثر است. با تأمین عناصر مهم و ضروری مانند بور برای گرده افشانی، عنصر روی برای سنتز اکسین، نتیروژن برای رشد و فعالیت گیاه و کلسیم برای استحکام دیواره سلولی بسیار ضروری است. در بسیاری از موارد این عناصر در کنار هم محصولی را به اسم فروت ست می سازند. فروت ست یکی از بهترین محصولاتی است که در تشکیل گل و تبدیل آن به میوه بسیار موثر است. همچنین مصرف متعادل نیتروژن همراه با پتاسیم از ریزش گل ها جلوگیری می ‌کند. کودهای کلاته و محلول ‌پاشی عناصر غذایی میکرو، در مراحل حساس رشد، جذب را بهبود داده و ریزش را کاهش می ‌دهد. توجه کنید که اختلال در هورمون های رشد مانند اکسین و جیبرلین می تواند در کاهش ریزش گل موثر باشند.

مبارزه با آفت و بیماری

کنترل ریزش گل و میوه ناشی از آفات و بیماری ‌ها نیازمند مدیریت تلفیقی است. پایش منظم باغ برای شناسایی زودهنگام آفات کلیدی مانند کنه‌ ها، شپشک‌ ها و پروانه مینوز مرکبات و استفاده از روش ‌های مکانیکی مانند تله‌های فرمونی با به‌کارگیری دشمنان طبیعی مانند کفشدوزک‌ ها می تواند موثر باشد. همچین مصرف سموم انتخابی همچون آبامکتین برای کنه ‌ها و کنترل بیماری ‌های قارچی مانند آنتراکنوز با قارچ ‌کش‌ های مناسب همچون ترکیبات مسی می ‌باشد. توجه کنید که زمان ‌بندی دقیق سمپاشی متناسب با مراحل حساس رشد گیاه و شرایط آب ‌وهوایی، تأثیر بسیاری در کاهش ریزش گل و میوه دارد.

مدیریت آبیاری

تنظیم آبیاری نقش مهمی در پیشگیری از ریزش گل و میوه دارد. آبیاری باید بر اساس نیاز آبی درخت، نوع خاک و شرایط اقلیمی تنظیم شود. به طوری که از تنش خشکی که شامل کاهش 30-40 درصد از رطوبت قابل دسترس خاک را شامل شده و غرقابی شدن که اشباع بیش از 24 ساعت آب در خاک را نشان می دهد جلوگیری کرد. یکی از بهترین نمونه آبیاری درختان، آبیاری قطره ای است. سیستم آبیاری قطره ‌ای با توزیع و پخش یکنواخت رطوبت در منطقه ریشه، رطوبت خاک را تنظیم می نماید. همچنین در حفظ تعادل آبی و کاهش ریزش گل نقش دارد.

سخن پایانی

ریزش گل و میوه در درختان مرکبات پدیده ‌ای پیچیده است که تحت تأثیر عوامل فیزیولوژیک، محیطی و مدیریتی قرار دارد. برای کنترل مؤثر، اجرای برنامه مدیریت تلفیقی شامل تغذیه بهینه (تأمین بور، روی، کلسیم)، آبیاری منظم، کنترل آفات و بیماری ‌ها، هرس اصولی و تنظیم هورمونی ضروری است. این راهکارها با حفظ تعادل رشد و کاهش تنش‌ ها، بازدهی محصول را افزایش داده و از خسارات اقتصادی جلوگیری می ‌کنند.