بامیه (Abelmoschus esculentus)، یکی از گیاهان محبوب و پرمصرف است که با طعم دلپذیر و خواص غذایی فراوان، یکی از محصولات کلیدی در کشاورزی محسوب می شود. پرورش این گیاه ارزشمند نیز، همانند سایر محصولات بدون چالش نیست. در مسیر رشد و باردهی، بامیه همواره در معرض تهدید انواع آفات و بیماری های بامیه قرار دارد که می توانند خسارات جبران ناپذیری به مزارع وارد کنند. این آفات و بیماری های بامیه کیفیت و کمیت محصول را به شدت تحت تاثیر قرار دهند. شناخت دقیق این تهدیدات و اتخاذ راهکارهای موثر مدیریتی، کلید موفقیت در تولید بامیه سالم و پربار است. این مقاله با هدف ارائه یک راهنمای جامع و کاربردی، به بررسی تخصصی آفات و بیماری های بامیه، علائم بروز آن ها، دلایل ایجاد و مهم تر از همه، روشهای پیشگیری و کنترل موثر میپردازد.
محصولات پیشنهادی اگری راز
شناخت آفات رایج بامیه
آفات مختلفی می توانند به گیاه بامیه حمله کرده و خسارات قابل توجهی وارد کنند. شناسایی دقیق این آفات برای انتخاب روش های کنترلی مناسب ضروری است.
شتهها (Aphids)
شته ها حشرات کوچک مکنده شیره گیاهی هستند که اغلب به صورت کلنی روی برگ ها، ساقه ها و غنچه های جوان بامیه تجمع می یابند. این آفت انواع مختلفی دارند که در رنگ های سبز، سیاه، قهوه ای هستند. شتهها در شرایط آب و هوایی معتدل و نسبتا گرم، به سرعت تکثیر می شوند. وجود علف های هرز در اطراف مزرعه نیز می تواند پناهگاه مناسبی برای آنها باشد. شته ها معمولا از اوایل فصل رشد و با گرم شدن هوا شروع به فعالیت می کنند. این آفات در طول فصل رشد، به ویژه در مراحل اولیه رشد رویشی و گلدهی، بیشترین خسارت را وارد می کنند. خسارت آن ها به وسیله استایلت یا نیش خود از آوندهای گیاه و شیره گیاهی صورت می گیرد که علائمی را به جا می گذارد.
علائم خسارت و کنترل شته ها
علائم حضور شته ها بر روی گیاه شامل پیچیدگی و بدشکلی برگ های جوان، زرد شدن و ریزش برگ ها، کاهش رشد گیاه، ترشح ماده چسبناک و براق (عسلک) که زمینه را برای رشد قارچ دوده (Sooty mold) فراهم می کند و انتقال ویروس ها به گیاه می شود. با مصرف سموم مناسب سیستمیک مانند سم کنفیدور و سم تپکی، حذف علف های هرز، صابون های کشاورزی می توان آنها را کنترل کرد.
مگس سفید گلخانه (Greenhouse whitefly)
آفت مگس سفید یا سفید بالک در واقع حشرات کوچک و سفید رنگی هستند که در زیر برگ ها تجمع می یابند و از شیره گیاهی تغذیه می کنند. این آفات می توانند خسارت زیادی را به محصول وارد کند. مگس سفید در محیط های گرم و مرطوب، به ویژه در گلخانه ها و مزارع با تراکم بالا، به سرعت تکثیر می شود. این آفت معمولا در فصول گرم و مرطوب سال، به ویژه در اواخر بهار و تابستان، بیشترین فعالیت را دارد.
علائم خسارت و کنترل مگس سفید
از علائم شایع از خسارت مگس سفید می توان به زرد شدن و ضعیف شدن گیاه، ترشح عسلک و دوده گرفتن برگ ها، کاهش فتوسنتز و رشد، افت کیفیت و ارزش غذایی میوه اشاره کرد. برای کنترل و کاهش فعالیت این آفت می توان از تله گذاری به خصوص استفاده از کارت های زرد، حذف علف های هرز، کاشت گیاهان تله همچون جعفری و مصرف سمومی مثل کنفیدور، تیامتوکسام، استامی پراید و اسپیروتترامات و افوریا استفاده کرد و می تواند موثر باشد.
آفت تریپس ها (Thrips)
تریپس ها حشرات بسیار ریز با بدن کشیده هستند که با تغذیه از سلول های گیاهی، باعث ایجاد خسارت می شوند. تریپس ها در شرایط آب و هوایی گرم و خشک، به سرعت تکثیر می شوند. این آفت معمولا در فصول گرم و خشک سال، به ویژه در اواخر بهار و تابستان، بیشترین فعالیت را دارد.
علائم خسارت و کنترل تریپس ها
از جمله علائم بارز خسارت تریپس ها می توان به مواردی همچون ایجاد لکه های نقره ای رنگ یا قهوه ای روی برگ ها و میوه ها، بدشکلی و چروکیدگی برگ ها و غنچه ها، کاهش کیفیت و بازارپسندی میوه و انتقال ویروس ها از گیاه آلوده به گیاه سالم اشاره کرد. جهت کنترل تریپس می توان از کارت های زرد، کشت ارقام مقاوم، حذف علف های هرز، استفاده از حشرات بیولوژیک مثل کفشدوزک ها و کنه های شکارگر و مصرف سموم کنفیدور، استامی پراید و اسپیروتترامات ها اشاره کرد.
کنه ها (Mites)
کنه ها، بندپایان ریزی هستند که به وسیله خرطوم یا استایلت خود از شیره گیاهی تغذیه می کنند که انواع مختلفی دارد. کنه ها در بیشتر شرایط آب و هوایی سازگارند و در شرایطی به خصوص در شرایط آب و هوایی گرم و خشک بیشتر فعال هستند. کنه ها در شرایط آب و هوایی گرم، خشک و کم رطوبت، به سرعت تکثیر می شوند. این آفت معمولا در اواخر بهار و فصل تابستان، به خصوص در دوره های کمبود بارندگی، بیشترین خسارت را وارد می کند.
علائم خسارت و کنترل کنه ها
از علائم حضور کنه ها می توان به ایجاد نقاط ریز زرد یا سفید و حتی برنز شدن روی برگ ها، تار عنکبوتی ظریف در زیر برگها (در برخی گونه ها مانند کنه تار عنکبوتی)، قهوهای شدن و خشک شدن برگها و کاهش یا توقف رشد و باردهی اشاره کرد. برای کنترل آن ها می توان از هرس برگ های آلوده، تقویت بوته با کودهای حاوی کلسیم یا سیلیسیم، استفاده از حشرات بیولوژیک مانند کفشدوزک ها و کنه های شکارگر و مصرف سمومی مثل آبامکتین، هگزی تیازوکس، پروپارژیت و اسپیرودیکلوفن استفاده کرد.
کرم غوزه (Cotton bollworm)
آفت کرم غوزه، یکی از مخربترین آفات پنبه و بسیاری از گیاهان دیگر از جمله بامیه است. این آفت به برگ ها و جوانه های غنچهها و میوههای جوان حمله میکند. در واقع لاروهای این آفت از پوست نازک میوه رد می شود سوراخ های ریز روی میوه ها و غوزه ها ایجاد می کند که می تواند سبب پوسیدگی و تغییر شکل میوه ها شود. این آفت در شرایط آب و هوایی گرم و مساعد، به سرعت تکثیر میشود. کرم غوزه معمولا از اواسط فصل رشد و با شروع گلدهی و تشکیل میوه، خسارت خود را آغاز میکند. این آفت در طول فصل برداشت نیز فعال است.
علائم خسارت و کنترل کرم غوزه
از علائم خسارت کرم غوزه بامیه می توان به ایجاد سوراخ در غنچه ها و میوههای جوان، ریزش غنچهها و میوههای آلوده، پوسیدگی و عدم رشد میوه، ایجاد نقاط قهوه ای و یا نرم شدگی در محل تغذیه لارو و کاهش کیفیت و بازارپسندی میوه اشاره کرد. این آفت را می توان با حذف و جمع آوری غوزه ها و میوه های آلوده، شخم عمیق پس از برداشت، تنظیم تاریخ کشت و مصرف سمومی مثل کنفیدور، لوفنورون، دلتامترین و کلرپیریفوس کنترل کرد.
سوسک برگخوار بامیه (Okra leaf beetle)
این سوسکها و لاروهای آنها، برگهای بامیه را سوراخ کرده و از بافت برگ تغذیه میکنند. با سوراخ شدن برگ باعث از بین رفتن پارانشیم برگ می شود و برگ ها را به صورت مشبک در می آورد. همچنین در صورت حمله شدید برگ ها زرد می شود و باعث کاهش میوه می شود. این آفت در شرایط آب و هوایی گرم، به سرعت تکثیر میشود. معمولا از اوایل فصل رشد و با ظهور برگهای جدید، شروع به فعالیت می کند و در طول فصل رشد، خسارت وارد میکند.
علائم خسارت و کنترل سوسک برگخوار
از علائم خسارت سوسک برگخوار بامیه می توان به ایجاد حفرههای نامنظم روی برگها، ضعیف شدن گیاه و کاهش رشد و توانایی فتوسنتز و در موارد شدید، خشک شدن و از بین رفتن برگها یا زردی آن ها اشاره کرد. برای کنترل این سوسک ها می توان با جمع آوری دستی، کشت زود هنگام، خم عمیق پی از برداشت، استفاده از تله ها و مصرف سمومی مثل اسپینوساد و لامبداسای هالوترین توصیه می شود.
کرم ساقه خوار بامیه (Okra stem borer)
کرم ساقه خوار بامیه به ساقه و شاخههای بامیه حمله می کند. این کرم با ایجاد تونل در داخل ساقه، باعث پژمردگی، خشک شدن و از بین رفتن بخش های مختلف گیاه می شود. همچنین بد شکلی میوه و در برخی موارد سوراخ شدن میوه از علائم حضور آن است. این آفت در شرایط آب و هوایی گرم و مرطوب، به سرعت تکثیر می شود. این آفت معمولا در طول فصل رشد، به خصوص در مراحل رشد رویشی و اوایل میوه دهی، خسارت وارد می کند.
علائم خسارت کرم ساقه خوار
از علائم مهم حضور این آفت شامل خشک شدن ناگهانی شاخه ها و برگ های بالایی، مشاهده سوراخ هایی روی ساقه که با فضولات حشره پوشیده شدند، ضعیف شدن کلی گیاه و تغییر شکل میوه ها است. جهت کنترل این آفت می توان از روش تناوب کشت، حذف بقایای گیاهی آلوده، شخم عمیق پس از برداشت، تله های فرمونی و مصرف سم لوفنورون، ایندوکساکارب و اسپینوساد کمک گرفت.
شناخت بیماری های رایج بامیه
بیماری های قارچی، باکتریایی و ویروسی متعددی می توانند بامیه را مورد حمله قرار دهند. در ادامه تعدادی از مهم ترین بیماری های بامیه را بررسی می کنیم.
پژمردگی فوزاریومی (Fusarium wilt)
این بیماری قارچی یکی از مخرب ترین بیماری های بامیه است که توسط قارچ Fusarium oxysporum ایجاد می شود. قارچ عامل بیماری در خاک باقی می ماند و از طریق ریشه ها وارد گیاه می شود. شرایط آب و هوایی گرم و خاک های سنگین و با زهکشی نامناسب، به گسترش بیماری کمک می کنند. این بیماری معمولا در فصل رشد، به خصوص در هوای گرم و دوره های تنش آبی، بروز می کند.
علائم بیماری پژمردگی فوزاریومی
از علائم بیماری پژمردگی فوزاریومی می توان به زرد شدن و پژمردگی برگ ها، قهوهای شدن و مسدود شدن آوندهای چوبی در ساقه، خشک شدن و از بین رفتن گیاه اشاره کرد. این بیماری بامیه سبب ایجاد خسارت در مراحل مختلف رشد، به ویژه در هوای گرم می شود. جهت کنترل این بیماری کشت ارقام مقاوم، تناوب چندساله، حذف گیاهان و بقایای آلوده، زهکشی و تنظیم آبیاری، ضد عفونی قبل از کشت با سمومی مثل کاربندازیم و متالاکسیل مانکوزب و سم بنومیل و برخی سموم مسی در زمان کاشت موثر است.
لکه برگی آلترناریا (Alternaria leaf spot)
این بیماری قارچی توسط قارچ Alternaria spp. ایجاد می شود. قارچ عامل بیماری از طریق بقایای گیاهی آلوده یا بذر منتقل می شود. رطوبت بالا و دمای معتدل، برای رشد و گسترش قارچ مساعد است. این بیماری معمولاً در طول فصل رشد، به خصوص در شرایط رطوبت بالا و دمای معتدل، بروز می کند.
علائم و کنترل بیماری لکه برگی آلترناریا
علائم این بیماری به صورت ایجاد لکه های قهوه ای تا سیاه دایره ای شکل روی برگ ها، ایجاد لکه های گرد یا نامنظم با حلقه ها و دایره های متحدالمرکز در موارد شدید، زرد شدن و ریزش برگ ها، ایجاد لکه های مشابه و تیره روی ساقه و میوه ها ظاهر می شود. می توان با کشت ارقام مقاوم، فاصله کشت، تنظیم آبیاری، تناوب زراعی و مصرف سموم مانکوزب، کاپتان و آزوکسی استروبین+دیفنوکونازول آن را کنترل کرد.
بیماری سفیدک پودری (Powdery mildew)
بیماری سفیدک پودری با نام سفیدک حقیقی و یا سفیدک کرکی نیز می شناسند. این بیماری قارچی توسط قارچهای مختلفی از خانواده Erysiphaceae ایجاد میشود. قارچ عامل بیماری در بقایای گیاهی و روی گیاهان آلوده زمستانگذرانی میکند. رطوبت بالا (اما نه لزوماً خیس شدن برگها) و دمای بین ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتیگراد، برای رشد قارچ مساعد است. این بیماری معمولا در نیمه دوم فصل رشد و در شرایط آب و هوایی نسبتا خنک و مرطوب، به خصوص در شبهای خنک و روزهای معتدل، بروز میکند.
علائم بیماری سفیدک پودری
علائم بیماری سفیدک پودری به صورت ظاهر شدن پودر سفید رنگ روی برگها، ساقهها و غنچهها، زرد شدن، خشک شدن و ریزش برگها و غنچهها، کاهش رشد و کیفیت محصول می شود. می توان با کشت ارقام مقاوم، کاهش رطوبت، عدم انجام آبیاری بارانی، حذف بقایای آلوده، مصرف گوگرد و سموم پنکونازول، تیوفانات متیل و هگزاکونازول بیماری را کنترل کرد.
لکه برگی سرکوسپورایی (Cercospora leaf spot)
این بیماری قارچی توسط قارچ Cercospora spp. ایجاد میشود. قارچ عامل بیماری از طریق بقایای گیاهی آلوده یا بذر منتقل می شود. رطوبت بالا و دمای معتدل، برای رشد و گسترش قارچ مساعد است. لکه سرکوسپورایی معمولا در طول فصل رشد، به خصوص در شرایط رطوبت بالا و دمای معتدل، بروز میکند.
علائم بیماری لکه برگی سرکوسپورایی
ایجاد لکههای کوچک، دایرهای یا نامنظم با حاشیه ارغوانی تا قهوهای رنگ روی برگها و مرکز لکه ها خاکستری رنگ، که اغلب با هالهای زرد رنگ احاطه شدند. در موارد شدید، لکهها به هم پیوسته و باعث ریزش برگها میشوند. همچنین لکه های تیره و فرورفته روی ساقه و دمبرگ ها دیده می شود. می توان با تقویت گیاه و سموم تبوکونازول، مانکوزب، کاپتان آن را کنترل کرد.
پوسیدگی طوقه و ریشه (Root and collar rot)
این بیماریها که اغلب توسط قارچهای Pythium ، Fusarium و Rhizoctonia ایجاد میشوند و به طوقه و ریشههای گیاه حمله میکنند. قارچهای عامل بیماری در خاک زندگی میکنند و در شرایط رطوبت بالا و زهکشی نامناسب، فعالیت بیشتری دارند. این بیماریها معمولاً در اوایل فصل رشد، به خصوص در خاکهای مرطوب و بدون تهویه، بروز میکنند.
علائم بیماری پوسیدگی طوقه و ریشه
علائم پوسیدگی به صورت زرد شدن و پژمردگی گیاه، قهوهای شدن و پوسیدگی طوقه و ریشهها، مرگ گیاه، به خصوص در مراحل اولیه رشد، نرم و آبکی شدن بافت، کاهش رشد ریشه و گیاه است که با سموم متالاکسیل، فوزتیل آلومینیوم، کاربندازیم و تیوفانات متیل و همچنین تناوب کشت، زهکشی مناسب، کاشت ارقام مقاوم، ضد عفونی زمین می تواند در مترل آن موثر باشد.
بیماری های ویروسی
ویروسهای مختلفی میتوانند به بامیه حمله کرده و باعث بروز علائم متنوعی شوند. ویروسها معمولاً توسط حشرات مکنده مانند شتهها و مگس سفید منتقل میشوند. بسته به نوع ویروس و ناقل آن، میتواند در طول فصل رشد بروز کند.
علائم بیماری های ویروسی
موزاییکی شدن برگها (ایجاد لکههای روشن و تیره)، بدشکلی و چروکیدگی برگها و میوهها، کاهش رشد و باردهی و زردی عمومی گیاه است که کنترل عوامل انتقال دهنده مثل حشرات و ابزار هرس آلوده می تواند موثر باشد.
زمان بروز آفات و بیماری ها در مراحل مختلف رشد بامیه
شناخت زمان حساسیت گیاه بامیه به آفات و بیماری های بامیه، به کشاورزان کمک میکند تا برنامه ریزی دقیق تری برای پیشگیری و کنترل داشته باشند.
| مرحله رشد بامیه | آفات رایج | بیماری های رایج | شرح خسارت |
| جوانهزنی و اوایل رشد نشاء | شتهها، تریپسها | پوسیدگی طوقه و ریشه (Pythium, Rhizoctonia) | ضعیف شدن نشاء، عدم سبز شدن، مرگ زودرس |
| رشد رویشی (برگدهی و ساقهدهی) | شتهها، تریپسها، سوسک برگخوار، کنهها، کرم ساقه خوار | لکه برگی آلترناریا، لکه برگی سرکوسپورایی، سفیدک پودری | کاهش رشد، زردی، ریزش برگ، ضعف کلی گیاه |
| مرحله گلدهی و تشکیل غنچه | شتهها، تریپسها، کرم غوزه | پژمردگی فوزاریومی، سفیدک پودری، بیماریهای ویروسی | ریزش غنچهها، بدشکلی غنچهها، کاهش تشکیل میوه |
| مرحله میوهدهی و برداشت | کرم غوزه، کنهها، مگس سفید | لکه برگی آلترناریا، پوسیدگی میوه (ناشی از عوامل ثانویه) | کاهش کیفیت میوه، ایجاد لکههای غیرقابل مصرف، فساد نرم میوه |
راهکارهای پیشگیری آفات و بیماری های بامیه
مدیریت تلفیقی آفات (IPM) رویکردی جامع است که ترکیبی از روشهای مختلف را برای کنترل آفات و بیماری های بامیه به کار میگیرد.
روش های زراعی و مدیریتی (پیشگیری)
- انتخاب ارقام مقاوم: استفاده از ارقام بامیه که به طور ژنتیکی در برابر برخی آفات و بیماریها مقاوم هستند، اولین و موثرترین گام در پیشگیری است.
- تناوب زراعی: خودداری از کاشت بامیه در زمینهایی که اخیرا زیر کشت محصولات هم خانواده (مانند پنبه، ختمی) بودند، به کاهش تجمع عوامل بیماریزا و آفات در خاک کمک میکند. تناوب با گیاهان غیرمیزبان (مانند غلات) توصیه میشود.
- آمادهسازی مناسب بستر خاک: اطمینان از زهکشی خوب خاک و اصلاح خاکهای سنگین، به کاهش احتمال بروز بیماریهای ریشهای کمک میکند.
- مدیریت صحیح آبیاری: آبیاری مناسب و اجتناب از غرقابی یا خشکی بیش از حد، تنش را از گیاه دور می کند. مقاومت آن را در برابر بیماریها افزایش میدهد. آبیاری قطرهای به جای آبیاری بارانی، خطر گسترش بیماریهای برگی را کاهش میدهد.
- مدیریت علفهای هرز: حذف علفهای هرز در مزرعه و اطراف آن، که میتوانند پناهگاه و منبع تغذیه آفات و عوامل بیماریزا باشند، بسیار اهمیت دارد.
- بهداشت مزرعه: جمعآوری و از بین بردن بقایای گیاهی آلوده پس از برداشت محصول، به کاهش منبع زمستانگذرانی عوامل بیماریزا کمک میکند.
- استفاده از بذر سالم و ضدعفونی شده: استفاده از بذرهایی که از نظر کیفیت و عاری بودن از بیماریهای بذرزاد تضمین شدند، از انتقال عوامل بیماریزا در مراحل اولیه جلوگیری میکند. ضدعفونی بذر با قارچکشها یا باکتریکشهای مناسب نیز توصیه میشود.
- زمانبندی مناسب کاشت: کاشت بذر در زمان مناسب، با توجه به شرایط آب و هوایی منطقه، میتواند از قرار گرفتن گیاهان جوان در معرض پیک فعالیت آفات یا شرایط نامساعد محیطی جلوگیری کند.
جدول خلاصه راهکارهای کنترل آفات و بیماریهای بامیه
| آفات و بیماری های بامیه | راهکار پیشگیری | راهکار کنترلی (بیولوژیکی/شیمیایی) |
| شتهها | تناوب زراعی، حذف علف هرز، استفاده از ارقام مقاوم | رهاسازی کفشدوزکها، استفاده از صابونهای حشرهکش، سموم سیستمیک مثل فلونیکامید |
| مگس سفید | حذف علف هرز، استفاده از تلههای چسبنده زرد | رهاسازی زنبور پارازیتوئید Encarsia formosa، استفاده از حشرهکشهای روغنی یا صابونی و سم افوریا |
| تریپسها | مدیریت رطوبت، حذف بقایای گیاهی | استفاده از تلههای چسبنده آبی، استفاده از سموم فسفره یا نئونیکوتینوئیدها (با احتیاط) |
| کنهها | حفظ رطوبت مناسب، تغذیه مناسب گیاه | رهاسازی کنههای شکارگر، استفاده از سموم کنه کش (مانند آبامکتین) |
| کرم غوزه | تناوب زراعی، حذف بقایای گیاهی | رهاسازی زنبورهای پارازیتوئید، استفاده از سموم فسفره یا پایروتروئیدها |
| سوسک برگخوار | بررسی منظم مزرعه | جمع آوری دستی، استفاده از حشرهکشهای فسفره یا کاربامات ها |
| کرم ساقه خوار | تناوب زراعی، حذف گیاهان آلوده | عدم وجود کنترل شیمیایی موثر، تمرکز بر پیشگیری |
| پژمردگی فوزاریومی | انتخاب ارقام مقاوم، تناوب زراعی، زهکشی مناسب | استفاده از قارچکشهای خاک (با محدودیت)، مدیریت تغذیه گیاه |
| لکه برگی آلترناریا/سرکوسپورایی | استفاده از بذر سالم، حذف بقایای گیاهی، تهویه مناسب | استفاده از قارچکشهای مسی، مانکوزب، یا قارچکشهای سیستمیک |
| سفیدک پودری | تهویه مناسب، حذف برگهای آلوده | استفاده از گوگرد، قارچ کش های حاوی بیکربنات پتاسیم، قارچکشهای سیستمیک (مانند استروبیلورینها) |
| پوسیدگی طوقه و ریشه | زهکشی مناسب، ضدعفونی بذر، تناوب زراعی | استفاده از قارچکشهای خاک (مانند کاپتان، تیوفانات متیل) |
| بیماریهای ویروسی | کنترل ناقلین (شته، مگس سفید)، حذف گیاهان آلوده | عدم وجود درمان قطعی، تمرکز بر پیشگیری |
جمع بندی
مدیریت آفات و بیماری های بامیه، یک فرایند مداوم و چند وجهی است که نیازمند دانش تخصصی، دقت و برنامهریزی استراتژیک است. از انتخاب ارقام مقاوم و رعایت اصول بهداشت زراعی تا استفاده هوشمندانه از روشهای بیولوژیکی و در نهایت، در صورت لزوم، کاربرد صحیح و بهینه سموم شیمیایی، هر گامی در این مسیر به حفظ سلامت گیاه، افزایش کیفیت و کمیت محصول، و تضمین سودآوری برای کشاورزان کمک شایانی میکند. درک عمیق از چرخه زندگی آفات، علائم و عوامل ایجاد کننده بیماریها و زمانبندی مناسب برای اقدامات کنترلی، کلید موفقیت در غلبه بر این چالشها و دستیابی به تولید پایدار و موفق بامیه است. با اتخاذ رویکردی جامع و تلفیقی، میتوانیم از مزایای فراوان این گیاه ارزشمند به بهترین نحو بهرهمند شویم.
هنـوز دیدگاهی ثبــت نشــده
اولیــن باشــید شــما