نماتد پسته یکی از عوامل مهم خسارت‌زای درختان پسته محسوب می ‌شود. این نماتدها با حمله به ریشه‌ های گیاه، اختلالات شدیدی در جذب آب و مواد مغذی ایجاد می‌ کنند که در نهایت منجر به کاهش رشد درخت و افت محصول می ‌شود. در این مقاله قصد داریم ضمن معرفی نماتد پسته، راهکارهای پیشگیری و کنترل آن را نیز بررسی نماییم. با اگری راز همراه باشید.

مشخصات ظاهری نماتد پسته

نماتدهای پسته موجودات میکروسکوپی هستند و با چشم غیرمسلح به ‌راحتی دیده نمی‌ شوند؛ اما اثرات حضور آنها روی ریشه ‌ها کاملا مشهود است. این نماتدهای ماده در حالت بالغ به‌ دلیل ذخیره‌ سازی تخم، شکلی گلابی ‌گونه یا کروی دارند و طول آنها معمولا بین ۰.۵ تا ۱ میلی ‌متر است. نماتدهای نر کشیده و کرم ‌مانند هستند و طول آنها کمی بیشتر از ماده‌ هاست (حدود ۱ تا ۱.۵ میلی ‌متر).  لاروها نخ‌ مانند، بسیار باریک و شفاف هستند و طول آنها کمتر از ۰.۵ میلی‌ متر است.  

نماتدهای زنده معمولا شفاف تا سفید متمایل به زرد هستند. ماده ‌های تخمگذار گاهی به صورت توده‌ های سفید یا زرد کمرنگ روی ریشه‌ ها مشاهده می‌ شوند. بارزترین علامت حضور نماتد پسته، تشکیل گال (تورم‌ های غیرطبیعی) روی ریشه ‌های آلوده است. این گال ‌ها در ابتدا کوچک و به‌ صورت برجستگی‌ های نقطه ‌ای هستند، اما با افزایش جمعیت نماتد، بزرگ‌ تر و نامنظم می‌ شوند. در موارد شدید، ریشه‌ ها کاملا بدشکل و عملکرد آنها مختل می ‌شود.  تخم‌ های نماتد پسته بسیار ریز و بیضوی هستند و درون یک توده ژله‌ ای توسط ماده ‌ها تولید می‌ شوند. این توده ‌های تخم معمولا در سطح خارجی گال‌ ها یا در خاک اطراف ریشه یافت می‌ شوند.  

علائم تشخیص نماند پسته

نماتدهای پسته از جمله عوامل مهم خسارت زایی هستند که به سیستم ریشه درختان پسته حمله می کنند. این آفات که عمدتا شامل گونه های Meloidogyne javanica و M. incognita می شوند، با ایجاد اختلال در عملکرد طبیعی ریشه، تأثیرات مخربی بر سلامت و باردهی درختان می گذارند. شناسایی دقیق این نماتدها نیازمند توجه به نشانه ها و انجام بررسی های تخصصی است.

در بررسی های میدانی، اولین و بارزترین نشانه حضور این نماتدها، تشکیل گال های مشخص روی ریشه ها است. این برجستگی های غیرطبیعی که در اثر واکنش گیاه به تغذیه نماتدها ایجاد می شوند، ابتدا به صورت نقاط کوچک و متورم ظاهر می گردند و به تدریج با افزایش جمعیت آفت، به توده های بزرگتر و نامنظم تبدیل می شوند. همزمان با توسعه گال ها، تغییراتی در رنگ و بافت ریشه ها مشاهده می شود که از تیره شدن سطح ریشه تا بروز نشانه های پوسیدگی ثانویه در اثر حمله عوامل بیماری زای دیگر متغیر است.

اثرات این آلودگی به تدریج در بخش های هوایی درخت نیز نمایان می شود. درختان آلوده اغلب رشد کمتری دارند و به خصوص در نهال های جوان این کاهش رشد محسوس تر است. تغییر رنگ برگ ها به سمت زردی و خشکیدگی تدریجی سرشاخه ها از دیگر نشانه هایی است که می تواند هشدار دهنده وجود مشکل در سیستم ریشه باشد. البته باید توجه داشت که این علائم هوایی اختصاصی نیست و ممکن است با نشانه های ناشی از کمبودهای تغذیه ای یا سایر بیماری های ریشه اشتباه گرفته شوند.

روش علمی و دقیق تشخیص نماتد پسته

برای تشخیص قطعی و دقیق نماتد پسته، انجام آزمایش های تخصصی ضروری است. این روش ها، نمونه های خاک و ریشه از ناحیه فعال ریشه دوانی جمع آوری و در آزمایشگاه مورد بررسی قرار می دهند. در این بررسی ها، ویژگی های ریخت شناسی نماتدهای بالغ، لاروها و تخم ها به دقت مطالعه می شود. در سطح پیشرفته تر، از روش های مولکولی مانند PCR برای شناسایی دقیق گونه های مختلف نماتد استفاده می گردد.

تشخیص به موقع و دقیق این آفت از اهمیت ویژه ای برخوردار است؛ چرا که امکان اجرای برنامه های مدیریتی مؤثر را فراهم می کند. در این برنامه ها معمولا ترکیبی از روش های شیمیایی، زراعی و بیولوژیک را به کار می گیرند تا هم جمعیت آفت کنترل شود و هم سلامت درختان حفظ گردد. آگاهی از چرخه زندگی نماتدها و شرایط محیطی مساعد برای رشد آنها می تواند در پیش بینی زمان های بحرانی و اجرای به موقع اقدامات کنترلی بسیار کمک کننده باشد.

روش های پیشگیری از نماتد پسته

نماتد پسته به‌ عنوان یکی از عوامل تهدیدکننده سلامت درختان پسته، نیازمند برنامه ‌ریزی دقیق برای پیشگیری و کنترل است. برای جلوگیری از خسارت این آفت، باید مجموعه‌ای از اقدامات مدیریتی را به ‌صورت تلفیقی به کار گرفت. اولین و مهم ‌ترین گام، انتخاب نهال‌های سالم و عاری از آلودگی است. هنگام احداث باغ جدید، باید از کاشت نهال ‌هایی که در ریشه ‌های آن‌ ها نشانه ‌ای از گال یا ضعف رشد مشاهده می ‌شود، خودداری کرد. بهتر است نهال ‌ها از مراکز معتبر و تحت نظارت تهیه شوند تا احتمال انتقال نماتد به باغ جدید کاهش یابد.

مدیریت صحیح آبیاری و تغذیه درختان پسته

مدیریت صحیح آبیاری و تغذیه درختان نیز نقش مهمی در پیشگیری از خسارت نماتد دارد. درختان پسته ‌ای که به ‌خوبی تغذیه شدند و از شرایط آبی مناسب برخوردار هستند، معمولا مقاومت بیشتری در برابر آفات و بیماری‌ ها از خود نشان می ‌دهند. استفاده از کودهای آلی مانند کمپوست و کودهایی مانند کود اسید اکتیو مافا می ‌تواند به بهبود ساختار خاک و افزایش جمعیت میکروارگانیسم‌ های مفید خاک کمک کند. این میکروارگانیسم‌ ها در بسیاری از موارد به‌صورت رقابتی یا مستقیم باعث کاهش جمعیت نماتدها می‌ شوند.

شخم زدن و تناوب کشت

تناوب کشت در زمین‌ هایی که سابقه آلودگی به نماتد دارند، یکی دیگر از راهکارهای مؤثر است. کاشت گیاهان غیرمیزبان یا گیاهان تله مانند برخی غلات در دوره‌ های مشخص می ‌تواند چرخه زندگی نماتد را مختل کند. همچنین، شخم زدن خاک در فصل تابستان و قرار دادن خاک در معرض تابش مستقیم آفتاب می‌ تواند به کاهش جمعیت نماتدها کمک کند؛ زیرا حرارت بالا باعث از بین رفتن تخم‌ ها و نماتدهای جوان می‌ شود.

استفاده از ارقام مقاوم پسته

استفاده از ارقام مقاوم پسته یکی از راهکارهای بلندمدت برای مقابله با این آفت است. برخی از پایه‌ های پسته نسبت به نماتدها مقاومت نسبی نشان دادند که می ‌تواند در برنامه ‌های اصلاح نژاد مورد توجه قرار گیرد. در نهایت، پایش مستمر باغ و نمونه ‌برداری دوره ‌ای از خاک و ریشه درختان می‌ تواند به تشخیص به‌ موقع آلودگی و اجرای سریع اقدامات کنترلی کمک کند. این نظارت مستمر به باغداران امکان می ‌دهد قبل از آنکه خسارت نماتد به سطح اقتصادی برسد، اقدامات لازم را انجام دهند.

راه های کنترل نماتد پسته

کنترل نماتد پسته نیازمند رویکردی جامع و تلفیقی است که هم جنبه پیشگیرانه و هم جنبه درمانی داشته باشد. در مرحله اول، استفاده از ارقام مقاوم پایه پسته که مقاومت نسبی به نماتد دارند، می ‌تواند به عنوان خط دفاعی اولیه مؤثر باشد. برای باغ‌ های موجود، مدیریت صحیح آبیاری و تغذیه درختان پسته بسیار حائز اهمیت است؛ چرا که درختان قوی و سالم توانایی بیشتری در تحمل خسارت نماتدها دارند.

کنترل شیمیایی نماتد پسته

در مورد کنترل شیمیایی، استفاده از سمومی مانند سم متام سدیم می ‌تواند در کاهش جمعیت نماتد مؤثر باشد. این ترکیبات بهتر است در دو نوبت، ابتدا در اوایل بهار و سپس در اواخر تابستان به خاک تزریق شوند. سم راگبی نیز از جمله ترکیبات فسفره است که علیه نماتدهای پسته کارایی مناسبی دارد. البته باید توجه داشت که استفاده مکرر از سموم شیمیایی می ‌تواند باعث مقاومت نماتدها شود و بر فلور مفید خاک تأثیر منفی بگذارد.

کنترل بیولوژیک نماتد پسته

روش‌ های کنترل بیولوژیک با استفاده از عوامل مفید خاکزی مانند قارچ ‌های پارازیت نماتد (Paecilomyces lilacinus و Purpureocillium lilacinum) و باکتری‌ های آنتاگونیست (Bacillus firmus) می ‌تواند به عنوان مکمل روش ‌های شیمیایی مورد استفاده قرار گیرد. این عوامل بیولوژیک معمولا به صورت پودرهای قابل حل در آب عرضه می‌ گردند و بهتر است همراه با آبیاری در خاک استفاده شوند.

شخم عمیق خاک در فصل تابستان و استفاده از پوشش پلاستیکی شفاف برای ایجاد اثر گلخانه ‌ای (Solarization) به مدت 6-8 هفته می ‌تواند در کاهش جمعیت نماتدها مؤثر باشد. این روش به خصوص برای خزانه ‌ها و نهالستان ‌ها بسیار مناسب است.

سخن پایانی

 در نهایت، رعایت بهداشت زراعی شامل ضدعفونی ادوات کشاورزی و جلوگیری از انتقال آلودگی خاک می‌ تواند از گسترش نماتد پسته به مناطق سالم جلوگیری کند. ترکیب این روش ‌ها با نظارت مستمر بر جمعیت نماتدها می ‌تواند مدیریت مؤثری برای کنترل این آفت مزاحم ارائه دهد.