شانکر باکتریایی، یکی از بیماری های مخرب در باغات میوه، به ویژه درختان هسته دار است که می تواند خسارات جبران ناپذیری به بار آورد. این بیماری با ایجاد زخم های مشخص بر روی تنه، شاخه ها و حتی برگ درختان، جریان مواد غذایی را مختل کرده و در نهایت منجر به ضعف، خشکیدگی و حتی مرگ درخت می شود. در این مقاله، به صورت جامع به بررسی این بیماری، از تشخیص علائم تا روش های موثر مبارزه و پیشگیری، خواهیم پرداخت. هدف ما ارائه اطلاعاتی کاربردی و علمی به باغداران و علاقه مندان به حوزه باغبانی است تا بتوانند با آگاهی کامل، از محصولات خود در برابر این آفت محافظت کنند.
محصولات پیشنهادی اگری راز
شانکر چیست؟ ماهیت و علائم بیماری
به طور کلی، بیماری شانکر (Canker) به ناحیه ای از بافت گیاهی مرده یا نکروتیک می گویند که معمولا بر روی ساقه، شاخه، برگ یا میوه مشاهده می شود. این نواحی معمولا به صورت فرو رفته، تغییر رنگ یافته و گاهی همراه با ترشح مایع یا صمغ ظاهر می شوند. شانکرها می توانند توسط عوامل مختلفی از جمله باکتری ها، قارچ ها و حتی عوامل فیزیولوژیکی ایجاد شوند.
تفاوت شانکر باکتریایی و قارچی: تمایز کلیدی برای مبارزه مؤثر
یکی از نکات مهم در تشخیص و مبارزه با شانکر، تمایز قائل شدن بین عامل باکتریایی و قارچی آن است. اگرچه علائم ظاهری ممکن است در برخی موارد مشابه باشند، اما عوامل ایجاد کننده، نحوه گسترش و روش های کنترل هر کدام متفاوت است.
شانکر باکتریایی
بیماری شانکر باکتریایی معمولا توسط باکتری هایی مانند Pseudomonas syringae pv. syringae (عامل شانکر باکتریایی در بسیاری از درختان میوه هسته دار) ایجاد می شود.
علائم شانکر باکتریایی
- ایجاد زخم های تیره و فرو رفته بر روی شاخه ها و تنه
- ترشح مایع چسبناک (صمغ) از زخم ها، به خصوص در فصول مرطوب
- حاشیه زخم ها ممکن است کمی برجسته باشد.
- در موارد شدید، ممکن است باعث خشکیدگی شاخه ها از نوک به سمت پایین (dieback) شود.
- برگ ها نیز ممکن است دچار لکه های آبگزیده و سوختگی شوند.
نحوه انتشار شانکر باکتریایی
عمدتا از طریق آب باران، باد، حشرات و ابزارهای باغبانی آلوده منتشر می شود. ورود باکتری از طریق زخم های طبیعی گیاه (مانند محل جوانه زنی، محل ریزش برگ) یا زخم های ناشی از سرما یا آسیب فیزیکی صورت می گیرد.
شانکر قارچی
عامل بیماری: توسط قارچ هایی مانند Cytospora, Valsa, Nectria و … ایجاد می شود.
علائم شانکر قارچی
- اغلب با ایجاد نقاط ریز سیاه رنگ یا سفید (اسپورهای قارچ) در سطح زخم همراه است.
- ممکن است زخم ها به رنگ قهوه ای روشن یا خاکستری باشند.
- ترشح صمغ در شانکرهای قارچی کمتر شایع است، مگر در برخی انواع خاص و بیشتر بر روی گیاهان علوفه ای، زینتی و برخی درختان ظاهر می شود.
- مرز بین بافت سالم و بیمار ممکن است مشخص تر و گاهی همراه با حلقه های هم مرکز باشد.
- نحوه انتشار: اسپورهای قارچ از طریق باد، آب و حشرات منتقل می گردند و معمولا از طریق زخم ها وارد بافت گیاه می شوند.
عامل بیماری، نحوه انتشار و چرخه زیستی شانکر باکتریایی در درختان میوه هسته دار
برای درک بهتر چگونگی مبارزه با شانکر باکتریایی، آشنایی با عامل بیماری، نحوه گسترش آن و چرخه زیستی اش حیاتی است. عامل اصلی شانکر باکتریایی در بسیاری از درختان میوه هسته دار (مانند گیلاس، آلو، هلو، زردآلو و بادام) باکتری Pseudomonas syringae pv. syringae است. این باکتری قادر به تولید پروتئین های هسته زا (ice nucleation proteins) است که باعث تشکیل بلورهایی در دمای بالاتر از صفر درجه سانتی گراد می شود. این یخ زدگی باعث آسیب به سلول های گیاهی می شود و راه را برای ورود باکتری به داخل بافت ها باز می کند. چرخه زندگی این باکتری به طور کلی به صورت زیر است:
- بقا: باکتری زمستان را عمدتا در بقایای گیاهی آلوده، روی سطح برگ های ریخته شده، زخم های قدیمی روی تنه و شاخه ها و همچنین در داخل بافت های زنده گیاه (به صورت نهفته) سپری می کند.
- اولیه آلودگی (Primary Infection): این باکتری ها بیشتر در پاییز و زمستان گیاهان را آلوده می کند و از محل بقای خود، با مساعد شدن شرایط محیطی (مانند رطوبت بالا و دماهای نزدیک به صفر درجه سانتی گراد)، فعال می گردد و از طریق زخم های طبیعی یا آسیب دیده گیاه وارد آن می شوند. این زخم ها می توانند شامل موارد زیر باشند:
- محل جوانه زنی برگ ها و گل ها
- محل ریزش برگ ها در پاییز
- زخم های ناشی از سرمازدگی، تگرگ، یا آسیب حشرات
- زخم های ایجاد شده توسط ابزارهای هرس آلوده
گسترش ثانویه شانکر باکتریایی
پس از ورود به بافت گیاهی، باکتری شروع به تکثیر می کند و باعث نکروز (مرگ) سلول های اطراف می شود. این ناحیه نکروز شده همان شانکر است. باکتری ها از طریق رطوبت ناشی از شبنم، باران و باد از شانکرها به سایر قسمت های سالم درخت و همچنین به درختان مجاور منتقل می شوند.
- فصل اوج فعالیت: فعالیت باکتری و گسترش بیماری معمولا در فصول خنک و مرطوب (اواخر پاییز، زمستان و اوایل بهار) بیشتر است. دماهای بین ۰ تا ۱۰ درجه سانتی گراد برای فعالیت باکتری بسیار مساعد است.
چرا باید از شانکر باکتریایی ترسید؟ پیامدهای مخرب بیماری
ترس از شانکر باکتریایی بی مورد نیست. این بیماری میتواند به دلایل زیر خسارات جدی به باغات وارد کند:
- کاهش شدید محصول: شانکرها با مختل کردن جریان آب و مواد غذایی، باعث ضعف عمومی درخت، ریزش گل و میوه، و در نهایت کاهش قابل توجه کمیت و کیفیت محصول می شوند.
- خشکیدگی شاخه و تنه (Dieback): گسترش شانکرها می تواند منجر به خشک شدن کامل شاخه ها، بازوهای اصلی و حتی تنه درخت شود. این امر به خصوص در درختان جوان که هنوز به بلوغ نرسیده اند، بسیار نگران کننده است.
- مرگ درخت: در موارد شدید و عدم کنترل به موقع، بیماری می تواند منجر به مرگ کامل درخت شود، که این به معنای از دست دادن سرمایه گذاری چندین ساله باغدار است.
- کاهش طول عمر درخت: حتی درختانی که از آلودگی شدید جان سالم به در می برند، ممکن است به دلیل ضعف مزمن ناشی از شانکر، طول عمر کمتری داشته باشند و در برابر سایر تنش های محیطی و بیماری ها آسیب پذیرتر شوند.
- هزینه های بالای کنترل: مبارزه موثر با شانکر باکتریایی نیازمند نظارت دقیق، استفاده از سموم و مواد شیمیایی مناسب و در برخی موارد، عملیات جراحی بر روی درختان است که همگی هزینه بر هستند.
راه تشخیص و مبارزه با بیماری شانکر باکتریایی
تشخیص زودهنگام و اقدام به موقع، کلید اصلی در مدیریت موفق شانکر باکتریایی است. تشخیص دقیق شانکر باکتریایی نیازمند دقت در مشاهده جزئیات است. علائم اصلی که باید به آن ها توجه کرد عبارتند از:
علائم شانکر باکتریایی روی تنه و شاخه ها
- زخم های مشخص:
- شکل: زخم ها معمولا بیضی یا کشیده، با حاشیههای مشخص و غالبا فرو رفته هستند.
- رنگ: رنگ زخم ها از قهوهای تیره تا سیاه متغیر است.
- ترشح صمغ: یکی از بارزترین علائم در درختان هسته دار، ترشح صمغ از محل زخم ها است. این صمغ معمولا شفاف یا کهربایی رنگ است و در هوای مرطوب و سرد شدت می یابد.
- مرز زخم: گاهی اوقات، یک حلقه رنگ پریده یا زرد رنگ در اطراف زخم مشاهده می شود که نشان دهنده گسترش باکتری در بافت زنده اطراف است.
- فرو رفتگی بافت: با گذشت زمان، بافت مرده در مرکز زخم ممکن است فرو رفته و باعث ایجاد ظاهر فنجانی شود.
- ترک خوردگی پوست: در برخی موارد، پوست اطراف زخم ممکن است دچار ترک خوردگی شود.
- خشکیدگی شاخه (Dieback): شاخههای آلوده از نوک به سمت پایین شروع به خشک شدن می کنند. برگ های روی شاخه های خشک ممکن است برای مدتی روی شاخه باقی بمانند.
نشانه های باکتریایی روی برگ ها
- لکه های آبگزیده (Water-soaked lesions): در مراحل اولیه، ممکن است لکه های کوچک و تیره ای روی برگ ها ظاهر شوند که در ابتدا شبیه به اثر شبنم به نظر می رسند.
- سوختگی حاشیه برگ: این لکه ها ممکن است بزرگ شوند و حاشیه برگ را در بر گیرند و باعث سوختگی و قهوه ای شدن برگ شوند.
- ریزش زودرس برگ: برگ های آلوده ممکن است زودتر از موعد از درخت بریزند.
علائم روی گل ها و جوانه ها
- مرگ جوانه: جوانه ها ممکن است قبل از باز شدن خشک و سیاه شوند.
- سوختگی گل: گل ها نیز ممکن است دچار سوختگی و نکروز شوند.
تشخیص دقیق تر: در صورت شک، جمع آوری نمونه از بافت آلوده و ارسال آن به آزمایشگاه های تشخیص بیماری های گیاهی برای تأیید عامل بیماری (شناسایی باکتری) ضروری است.
بهترین روش درمان و انواع آن: راهکار درمان شانکر باکتریایی
درمان قطعی و ریشه کن کننده شانکر باکتریایی که بتواند باکتری را به طور کامل از بین ببرد، به معنای واقعی کلمه وجود ندارد. باکتری می تواند در بافت های زنده گیاه باقی بماند و با مساعد شدن شرایط دوباره فعال شود. با این حال، مدیریت موثر و کنترل بیماری که منجر به کاهش خسارات و حفظ سلامت درخت شود، کاملا امکان پذیر است. هدف اصلی، کاهش جمعیت باکتری، جلوگیری از گسترش آن و تقویت مقاومت درخت است.
بررسی روشهای مقابله با شانکر باکتریایی و معایب آن
روش های مقابله با شانکر باکتریایی را می توان به دو دسته اصلی تقسیم کرد: روش های زراعی و بهداشتی و روش های شیمیایی.
روش های زراعی و بهداشتی
این روش ها پایه و اساس مدیریت شانکر باکتریایی هستند و باید قبل از هرگونه اقدام شیمیایی در اولویت قرار گیرند.
هرس بهداشتی
زمان مناسب: بهترین زمان هرس، اواخر زمستان یا اوایل بهار، قبل از شروع فعالیت مجدد باکتری و قبل از باز شدن جوانه ها است. از هرس در زمان بارندگی و رطوبت بالا خودداری کنید.
- نحوه انجام: شاخه ها و قسمت های آلوده را با فاصله حداقل ۲۰-۳۰ سانتی متر از بافت سالم هرس کنید.
- ضدعفونی ابزار: ابزارهای هرس (قیچی، اره) را قبل و بعد از هر برش و به خصوص پس از هرس هر درخت آلوده، با الکل ۷۰% یا سموم مسی ضدعفونی کنید.
- جمع آوری و معدوم سازی: شاخه ها و بقایای هرس را از باغ جمع آوری کنید و آنها را بسوزانید یا در محل دور از باغ دفن کنید تا منبع آلودگی باقی نمانند.
- معایب: هرس کردن شاخه های آلوده ممکن است منجر به کاهش محصول در سال جاری شود و اگر به درستی انجام نشود، می تواند باعث گسترش بیماری شود.
تغذیه متعادل گیاه
- کوددهی مناسب: از کوددهی بیش از حد نیتروژن که باعث رشد رویشی ضعیف و حساسیت بیشتر به بیماری میشود، خودداری کنید.
- تقویت درخت: استفاده از کودهای حاوی فسفر، پتاسیم و کلسیم میتواند به تقویت دیواره سلولی و افزایش مقاومت درخت کمک کند.
مدیریت آبیاری
- جلوگیری از خیس ماندن طولانی مدت: از آبیاری بارانی که باعث خیس ماندن طولانی مدت شاخ و برگ می شود، خودداری کنید.
- آبیاری قطره ای: در صورت امکان، از روش های آبیاری قطره ای استفاده کنید تا از تماس آب با شاخ و برگ جلوگیری شود.
کنترل علف های هرز
علف های هرز می توانند رطوبت را در اطراف تنه و شاخه های پایینی حفظ و شرایط را برای فعالیت باکتری مساعد کنند.
حذف شانکر
در مواردی که شانکر محدود به یک شاخه یا قسمت کوچک از تنه است، می توان با چاقوی تیز و استریل، بافت آلوده را تا رسیدن به بافت سالم تراشید. سپس محل زخم را با محلول های ضدعفونی کننده (مانند محلول بردو) پوشاند.
روش های شیمیایی
استفاده از سموم شیمیایی باید به عنوان مکمل روش های زراعی و با مشورت کارشناسان صورت گیرد.
- محلول پاشی های دوره ای
- زمان بندی: محلول پاشی ها باید در زمان های حساس، به ویژه در فصول خنک و مرطوب (اواخر پاییز، زمستان و اوایل بهار)، و همچنین پس از ریزش گلبرگ ها انجام شود.
- بهترین سم برای شانکر باکتریایی
- ترکیبات مسی: ترکیبات مسی مانند اکسی کلرور مس یا کاپتان (اثرات قارچ کشی و باکتری کشی دارند) و بردو مخلوط (ترکیب سولفات مس و آهک) از جمله موثرترین سموم برای کنترل شانکر باکتریایی محسوب میشوند. این ترکیبات با مهار فعالیت آنزیمی باکتری ها و جلوگیری از جوانه زنی اسپورها عمل می کنند.
- نحوه کاربرد: محلولپاشی باید به طور کامل تمام قسمت های درخت، به ویژه تنه، شاخه ها و جوانه ها را پوشش دهد.
- معایب:
- اثرات زیست محیطی: ترکیبات مسی می توانند در خاک تجمع یابند و اثرات زیست محیطی داشته باشند.
- اثرات سمی: در صورت استفاده نادرست و در زمان نامناسب، ممکن است باعث سوختگی برگ ها و گل ها شوند.
- عدم قطعیت: این محلول پاشی ها بیشتر جنبه پیشگیری و کاهش شدت بیماری را دارند و نمی توانند باکتری را به طور کامل از بین ببرند.
در صورت وجود آلودگی اقداماتی علاوه بر محلول پاشی های دوره ای ضروری است.
- هرس فوری و دقیق شاخه های آلوده: همانطور که در بالا ذکر شد، هرس بهداشتی و ضدعفونی ابزار حیاتی است.
- بررسی و حذف درختان به شدت آلوده: درختانی که بخش زیادی از تنه یا شاخه های اصلی آن ها درگیر شانکر است و امکان احیا ندارند، بهتر است از باغ حذف و معدوم شوند تا از سرایت بیماری به درختان سالم جلوگیری شود.
- تقویت عمومی درخت: تمرکز بر تغذیه مناسب و مدیریت تنش های محیطی (مانند سرمازدگی، خشکی) برای افزایش توان دفاعی درخت.
راه های پیشگیری و کنترل بیماری شانکر باکتریایی درختان میوه هسته دار
پیشگیری همیشه بهتر و کم هزینه تر از درمان است. رعایت اصول بهداشتی و مدیریتی در طول سال، کلید اصلی در پیشگیری از شانکر باکتریایی است.
اولویت بندی اقدامات پیشگیرانه
- انتخاب ارقام مقاوم: در صورت امکان، از ارقام درختان میوه هسته دار که به شانکر باکتریایی مقاومت بیشتری نشان می دهند، استفاده کنید.
- خرید نهال سالم: نهالها را از مراکز معتبر تهیه کنید و از سلامت آنها اطمینان حاصل نمایید. نهال های آلوده، حتی در مراحل اولیه، می توانند منبع اصلی بیماری در باغ باشند.
- مدیریت صحیح باغ:
- هرس مناسب: انجام هرس اصولی و بهداشتی در زمان مناسب (اواخر زمستان) برای حذف شاخه های ضعیف و مستعد بیماری
- ضدعفونی ابزار هرس: رعایت بهداشت ابزار هرس برای جلوگیری از انتقال بیماری بین درختان
- مدیریت تغذیه: تغذیه متعادل و پرهیز از مصرف بیرویه کودهای نیتروژنه
- مدیریت آبیاری: پرهیز از آبیاری بارانی که برگ ها را خیس نگه میدارد.
- کنترل علف های هرز: کاهش رطوبت محیطی اطراف تنه و شاخه ها
- محلول پاشی های پیشگیرانه:
- زمان بندی: شروع محلول پاشی با ترکیبات مسی (مانند اکسی کلرور مس) از اواخر پاییز و تکرار آن در فواصل زمانی مشخص (بسته به شرایط آب و هوایی و توصیه کارشناسان) تا اوایل بهار، به ویژه قبل از ریزش گلبرگ ها
- پوشش کامل: اطمینان از پوشش کامل تمام قسمت های درخت
- جلوگیری از آسیب به درخت:
- محافظت در برابر سرما: درختان جوان را در برابر سرمای شدید محافظت کنید، زیرا سرمازدگی باعث ایجاد زخم و تسهیل ورود باکتری می شود.
- محافظت در برابر آسیب مکانیکی: از آسیب رساندن به تنه و شاخه ها هنگام انجام عملیات باغی (مانند تردد ماشین آلات) خودداری کنید.
در چه فصل و زمانی و برای چه درختانی و بهترین راه درمان برای هر نوع درختی
- زمان آلودگی و بروز علائم:
- فصل آلودگی: باکتری Pseudomonas syringae pv. syringae در دماهای نزدیک به صفر درجه سانتی گراد و همراه با رطوبت (باران، شبنم) فعال است. بنابراین، فصول پاییز، زمستان و اوایل بهار زمان های حیاتی برای آلودگی هستند.
- فصل بروز علائم: علائم معمولا در اواخر زمستان و اوایل بهار، با شروع فعالیت مجدد گیاه و آشکار شدن زخم ها، مشاهده می شوند.
- درختان حساس:
- بهترین راه درمان برای هر نوع درخت
- اصول کلی: اصول کلی مبارزه (هرس بهداشتی، محلول پاشی مسی، تقویت درخت) برای اکثر درختان هسته دار مشابه است.
- تفاوت های جزئی:
- گیلاس و آلبالو: به شدت به شانکر باکتریایی حساس هستند و ترشح صمغ در آنها بسیار شایع است. دقت در هرس و محلول پاشی های مسی در این درختان حیاتی است.
- هلو و زردآلو: همچنین حساس هستند و مدیریت صحیح تغذیه و پرهیز از تنش های محیطی در این درختان اهمیت بیشتری دارد.
- بادام: ممکن است حساسیت کمتری نسبت به سایر هسته دارها داشته باشد، اما همچنان نیازمند توجه است.
جدول بهترین روش درمان شانکر باکتریایی و انواع آن
| روش درمان/کنترل | توضیحات | مزایا | معایب | زمان اجرا |
| هرس بهداشتی | حذف شاخه ها و قسمت های آلوده با حفظ فاصله از بافت سالم و ضدعفونی ابزار | کاهش منابع آلودگی، بهبود تهویه و نفوذ نور | کاهش موقت محصول، نیاز به مهارت | اواخر زمستان/اوایل بهار |
| محلول پاشی با ترکیبات مسی | پوشش کامل درخت با سموم مسی (اکسی کلرور مس، بردو) در فصول حساس | پیشگیری از آلودگی های جدید، کاهش شدت بیماری | اثرات زیست محیطی (مس)، نیاز به تکرار | اواخر پاییز تا اوایل بهار (بسته به شرایط) |
| تغذیه متعادل | تامین کلسیم، پتاسیم و فسفر؛ پرهیز از نیتروژن زیاد | تقویت مقاومت طبیعی درخت | اثر بلندمدت، در آلودگی شدید کافی نیست | در طول فصل رشد |
| مدیریت آبیاری | پرهیز از آبیاری بارانی، استفاده از آبیاری قطرهای | کاهش رطوبت روی شاخ و برگ | در برخی مناطق امکان پذیر نیست | در طول فصل رشد |
| تراشیدن شانکر | تراشیدن بافت آلوده و ضدعفونی محل | حذف فیزیکی بافت آلوده (در موارد محدود) | زمان بر، نیازمند مهارت، خطر گسترش | در طول سال (با احتیاط) |
| حذف درختان آلوده | از بین بردن درختانی که شانکر پیشرفت زیادی داشته است | جلوگیری از سرایت به درختان سالم | از دست دادن درخت | در صورت شدت آلودگی |
جمع بندی و توصیه های نهایی
شانکر باکتریایی یک بیماری چالش برانگیز است که مدیریت آن نیازمند یک رویکرد جامع و مستمر است. به یاد داشته باشید که پیشگیری کلید اصلی است و رعایت بهداشت باغ، انتخاب نهال سالم و انجام اقدامات پیشگیرانه در فصول حساس، مهم ترین گام ها هستند و مشورت با کارشناسان ضروری است. با مدیریت صحیح و توجه مداوم، می توانید باغاتی سالم و پرمحصول داشته باشید و از خسارات ناشی از شانکر باکتریایی در امان بمانید.
هنـوز دیدگاهی ثبــت نشــده
اولیــن باشــید شــما